9 Kasım günü ABF öncülüğünde yapılacak olan Ankara Mitinginin iki önemli teması var, birisi zorunlu din derslerinin kaldırılması, diğeri ise Cemevlerinin ibadethane olarak tanınması talepleri. Her iki konuda Alevi toplumu kadar Türkiye'nin demokratik, laik ve hukuka saygılı cumhuriyet rejimi açısından önemlidir.

2005 yılında, hukuksal nedenlerden ötürü kişisel olarak başlatılan, Din kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinin zorunluluğunun kaldırılmasının hukuksal çabalarının sonucunda, bugün haklı nedenlere dayanarak zorunluluğun kaldırılması talep ediliyor.

Haklı nedenlere dayanarak diyorum, çünkü Danıştay 8. Dairesinin 28.12.2007 ve 29.02.2008 tarihli kararlarında Türkiye'de okutulan zorunlu din derslerinin bu içerikle zorunlu tutulmasının hukuka aykırı olacağını belirtti.[1]

2005-2007 yıllarını kapsayan üç yıllık süreçte, AİHM'in vermiş olduğu 2007 yılındaki başvuruya ait karar, Danıştay 8. Dairesince de onaylanmış ve bu talebin hukuksal zemini oluşmuştur.

Din kültürü veya eğitimi dersi konusunda AİHM'in bu konu v.b. hakkında aldığı kararlara bakarak hukuksal zemin, uygulama ve gelecek açısından irdelemek uygun olacaktır.

Din dersi veya eğitimi konusun da  AİHM'in, 1976 yılında Danimarka'dan, 1986 yılında İsveç'ten, 1993 yılında Yunanistan'dan, 2001 yılında Polonya'dan, 2003-2004-2007 yıllarında Norveç'ten yapılan başvurulara verdiği kararlar önemlidir.

AİHM'e, Norveç'ten 2007 yılında yapılan başvuru ile Türkiye'den yapılan başvurunun içeriği ve nedenleri yakın benzerlikler göstermektedir. Nüfusunun % 86'sı Hıristiyan olan Norveç'te 1997'de çıkarılan bir yasa ile din derslerinin içeriği diğer dinlere ve inançlara yer vermekle beraber ağırlıkla Hıristiyanlıkla ilgili olarak değiştirilmiş ve dersin adı "Hıristiyanlık, din ve felsefe" olmuştur. Bu dersten ancak bireylerin din veya inancını belirtmesiyle ve sadece dersin belli bölümlerinden muaf olma şartı getirilmiştir.

AİHM'in her iki ülkeden yapılan başvurular ile ilgili kararları da bu nedenle benzerlikler göstermektedir. Nitekim AİMH, Norveç ile ilgili kararında tıpkı Türkiye için verdiği kararda olduğu gibi eğitim hakkı ile din ve vicdan özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir.

Peki AİHM din dersi ve konusunda ne düşünüyor, neleri kriter alıyor?

AİHM'in kararlarına baktığımızda genel olarak;

a- Eğitim sisteminde din dersleriyle ilgili tarafsızlık ve çoğulculuk koşullarının yerine getirilmesi,  

b- Ebeveynlerin inançlarına saygı gösterilmesini sağlayacak uygun bir yöntem sunulması,  

c- Eğitim mahrumiyetinin olmaması için eğitim ve öğretimin ebeveynlerin dini ve felsefi inançlarına göre yapılması,  

d- Muafiyet için hiçbir koşul aranmaması, kişi ve ailelerin inançları hakkında bilgi verme zorunluluğunun bulunmaması şartları aranmaktadır. 

Zorunluluk konusunda ise zorunlu din dersinin varlığını din ve vicdan özgürlüğünün ihlali olarak görmemektedir.[2]

Görüleceği üzere, AİHM din dersi konusunda zorunluluk için değil, içerik açısından kararlar almaktadır. Bir başka deyişle, Türkiye'deki mevcut dersin içeriğinin adına uygun olarak dinlerin tarihsel gelişimini, kültürel ve ritüelsel yapılarının nesnel bir şekilde işlemesi durumunda, zorunluluğunun kaldırılması konusunda bir karar vermeyecektir.

AİHM'in Türkiye'den yapılan başvuru ile ilgili kararında ki önemli noktaları işaretlersek;

1- AİHM, Milli Eğitim Bakanlığının 19 Eylül 2000 tarih ve 373 sayılı kararı ile belirlenene rehber ilkelerin ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının laiklik ilkesinin kesinlikle din ve vicdan özgürlüğünü içerdiğini,

2- Ancak eğitim sisteminde, din dersleriyle ilgili tarafsızlık ve çoğulculuk koşullarının yerine getirilmemesi ve ebeveynlerin inançlarına saygı gösterilmesini sağlayacak uygun bir yöntem sunulmaması nedenleriyle, sistemin yetersiz olmasından ötürü Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin ihlal edildiği belirtilmiştir. 

Danıştay 8. Dairesinin, AİHM'in kararını göz önünde bulundurarak vermiş olduğu karar, adı Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi olan dersin, din kültürü mü yoksa din eğitimi mi dersi olduğunu gözler önüne sermektedir. Kararda, "içerik olarak din kültürü ve ahlak bilgisi öğretimi olarak kabul edilemeyeceği açık olduğundan ve din eğitiminin de ancak kişilerin kendi isteğine, küçüklerin de kanuni temsilcisinin talebine bağlı olması karşısında, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinin bu içeriği ile zorunlu tutulmasında hukuka uyarlık bulunmamakta"[3] dır denilmektedir.

AİHM kararlarına göre, dersin içeriğin yukarıda belirtilen kriterlerden (a)'ya uygunluğunun sağlanması durumunda, 12 Eylül örfi idaresinin eğitim sistemine kattığı din kültürü dersinin zorunlu olmaması şartı bulunmamaktadır.

Aynı şekilde (b) ve (c) kriterlerinin sağlanması durumunda da zorunluluğun devamı için bir engel bulunmuyor. Ancak bu durumda her din ve inanç için din eğitimi dersinin oluşturulması gerekmektedir.

Alevilik inancı açısından, gerek (a) gerekse (c) kriterlerinin sağlanmasının güçlüğü ortadadır. Ne yazık ki kitaplarda Alevilikle ilgili bilgilerin nasıl bir içeriğe sahip olacağı tek başına muammadır. İslam içi-dışı tartışmaları bir yana onlarca farklı Alevilik tanımının, teolojisinin, içerik ve tarihsel açılımının dile getirildiği bir dönemde, hangi bilgilerin esas alınacağı, hangi mercilerce ve kimler tarafından hazırlanacağı sorunları ortaya çıkmaktadır.

Zorunluluğun kaldırılarak seçmeli duruma getirilmesinde ise farklı sorunların ortaya çıkabileceği görülüyor. Din dersinin, seçen-seçmeyen veya alan-almayan şeklinde, tek başına seçmeli yapılması hata oluşturur. Bu tür bir uygulamanın gerçekleşmesi Alevi toplumu ve bireyleri açısından vahamet yaratabilir. 

Çünkü, Din dersinin tek başına seçen-seçmeyen veya alan-almayan diye seçmeli hale getirilmesi, Türkiye'nin hemen hemen her şehrine, birçok ilçesine yayılmış ve yerleşmiş aileler ve çocukları için bir fişlenme, ayrımcılığa ve baskıya maruz kalma sonucunu doğurması muhtemeldir. 

Dersin zorunluluğun kaldırılarak, tek başına seçmeli olması ise yukarıda açıklamaya çalıştığım tehlikeleri arz etmektedir. O halde olması gereken bu haliyle kalsa bile Din dersinin çoktan seçmeli dersler arasında bir şık olarak düzenlenmesi, müzik, resim v.b. kültürel dersler ile birlikte seçmeli ders statüsüne alınmasıdır. Bu durumda öğrencinin çoktan seçmeli dersler arasında istediği tek dersi her hangi bir açıklamaya maruz kalmadan seçmesi sağlanmış olacaktır.