Türkiye’de Kürtçe Televizyon Yayıncılığının Tarihi: TRT 6’dan Dünya TV ve TRT Kurdî’ye

Türkiye’de Kürtçe televizyon yayıncılığının bugünkü yapısı tek bir tarihte ortaya çıkmadı. 2000’lerin başında yapılan mevzuat değişiklikleri, TRT’nin 2004’te Kurmanci ve Zazaca dahil farklı dil ve lehçelerde sınırlı programlara başlaması ve 1 Ocak 2009’da TRT 6’nın sürekli yayın yapan ayrı bir kanal olarak açılması bu sürecin temel aşamalarını oluşturdu. Özel yayıncılık tarafında ise 2009’da duyurulan Dünya TV projesi, Temmuz 2010’da Gaziantep’ten test yayınlarına başladı.

TRT 6 zaman içinde kamuoyunda “TRT Şeş” adıyla da anıldı ve 2015’te resmi olarak TRT Kurdî adını aldı. Kanal 2026 itibarıyla Kürtçenin Kurmanci, Zazaki ve Sorani lehçelerinde 24 saat yayın faaliyetini sürdürüyor. Dünya TV’nin yayın hayatı ise 2016’da sona erdi.

Türkiye’de Kürtçe Televizyon Yayıncılığı Ne Zaman Başladı?

Türkiye’deki Kürtçe televizyon yayıncılığını yalnızca TRT 6’nın 2009’daki kuruluşuyla başlatmak tarihsel açıdan eksik olur. Bugünkü yasal yayın ortamının oluşmasında 2000’lerin başındaki mevzuat değişiklikleri önemli rol oynadı.

RTÜK’ün yayıncılık sektörüne ilişkin tarihsel kayıtlarına göre 2003’te yapılan kanun değişikliğiyle kamu ve özel radyo-televizyon kuruluşlarının, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının günlük yaşamlarında geleneksel olarak kullandığı Türkçe dışındaki dil ve lehçelerde yayın yapabilmesinin hukuki zemini oluşturuldu.

Bunun ardından TRT, 7 Haziran 2004’te farklı dil ve lehçelerde program yayınlarına başladı. İlk program Boşnakçaydı. Haftalık yayın programında Arapça, Çerkezce, Kurmanci ve Zazaca da bulunuyordu.

Bu yayınlar ayrı bir Kürtçe televizyon kanalı değildi. Radyo 1 ve TRT 3 üzerinde belirli gün ve saatlerde yayımlanan sınırlı süreli programlardan oluşuyordu.

TRT 6 Ne Zaman Yayına Başladı?

Türkiye’de sürekli Kürtçe yayın yapan ayrı bir kamu televizyon kanalına geçiş 1 Ocak 2009’da TRT 6’nın açılmasıyla gerçekleşti.

TRT’nin resmi tarihçesi TRT 6’yı, kurumun farklı dil ve lehçelerde yayın yapan ilk televizyon kanalı olarak kaydediyor. TRT Kurdî’nin güncel kurumsal sayfasına göre kanal ilk günden itibaren 24 saat yayın yaptı.

Bu yönüyle TRT 6, 2004’ten beri TRT’nin başka kanallarında belirli sürelerle verilen Kürtçe programlardan farklı bir yayın modeli oluşturdu. Artık haberden müziğe, kültürden eğlenceye kadar farklı program türleri için ayrı bir kanal bulunuyordu.

TRT 6 Hangi Lehçelerde Yayın Yapıyordu?

Kanalın yayınlarında Kürtçenin farklı lehçelerine yer verildi. Bugün TRT Kurdî’nin resmi tanımında yayınların Kurmanci, Zazaki ve Sorani olmak üzere üç lehçede sürdürüldüğü belirtiliyor.

Program yapısı yıllar içinde değişse de haber, kültür, müzik, yaşam, çocuk ve eğlence içerikleri kanalın yayın akışının farklı dönemlerinde yer aldı.

Bu nedenle TRT 6’yı yalnızca haber yayını yapan bir kanal olarak tanımlamak doğru değil. Kuruluşundan itibaren genel izleyici kitlesine hitap eden bir televizyon kanalı biçiminde yapılandırıldı.

TRT Şeş Ne Demek?

TRT 6, özellikle ilk yıllarında kamuoyunda yaygın biçimde “TRT Şeş” olarak anıldı. “Şeş”, Kurmancide “altı” anlamına geliyor. Dolayısıyla “TRT Şeş”, kanalın TRT 6 olan adının Kürtçe söylenişine dayanıyordu.

“TRT 6” resmi kanal adıydı; “TRT Şeş” ise yayın hayatının ilk döneminde kanalın adeta ikinci adı haline gelen kullanımdı.

TRT’nin kendi yayınlarında da sonraki yıllarda eski kanal için “TRT 6 ya da TRT Şeş” ifadelerinin kullanıldığı görülüyor.

TRT 6 Ne Zaman TRT Kurdî Oldu?

TRT’nin 2016 faaliyet raporuna göre 2009’da “TRT 6 Kanal Koordinatörlüğü” adıyla oluşturulan yapının adı 10 Ocak 2015’te TRT Kurdî Kanal Koordinatörlüğü olarak değiştirildi.

Böylece kanal numarasına dayanan “TRT 6” markasının yerini yayın dilini doğrudan ifade eden TRT Kurdî aldı. Logo ve ekran kimliği de yeni ad doğrultusunda yenilendi.

TRT’nin dönemsel kurumsal yayınlarında isim değişikliği, kanalın 2009’dan beri yürüttüğü Kürtçe yayıncılığın yeni marka altında devamı olarak tanıtıldı.

TRT Kurdî Bugün Yayın Yapıyor mu?

Evet. TRT Kurdî 2026 itibarıyla yayın hayatını sürdürüyor.

Kanalın güncel resmi “Hakkımızda” sayfasına göre TRT Kurdî, 1 Ocak 2009’dan bu yana kesintisiz olarak 24 saat yayın yapıyor. Kurmanci, Zazaki ve Sorani lehçelerinde programlar hazırlanıyor.

Canlı program üretiminde yalnızca tek bir merkez kullanılmıyor. TRT Kurdî’nin resmi bilgilerine göre Diyarbakır, Ankara ve İstanbul’daki stüdyolardan canlı yayınlar gerçekleştiriliyor.

Dolayısıyla 2009’da TRT 6 adıyla oluşturulan kanal, isim ve ekran kimliği değişmiş olsa da 2026’da TRT Kurdî olarak faaliyetini sürdürüyor.

Özel Televizyonlarda Kürtçe Yayın: Dünya TV

TRT 6’nın ardından Kürtçe yayıncılık alanındaki dikkat çekici gelişmelerden biri özel sektör tarafında yaşandı. Dünya TV projesi 2009’da kamuoyuna duyuruldu.

Ağustos 2009 tarihli medya haberlerinde kanalın Samanyolu Yayın Grubu bünyesinde hazırlandığı, genel müdürlüğüne grubun eski Ankara temsilcisi Remzi Ketenci’nin getirildiği ve yayın merkezinin Gaziantep olarak belirlendiği aktarılıyordu.

Bu aşamada Dünya TV henüz düzenli yayında değildi. Teknik altyapı, personel ve program hazırlıkları sonraki aylarda devam etti.

Dünya TV Kime Bağlıydı?

Dönemin medya haberlerinde Dünya TV, Samanyolu Yayın Grubu bağlantılı bir televizyon projesi olarak tanıtıldı.

Kanalın 2010’daki test yayını törenine Samanyolu Yayın Grubu Başkanı Hidayet Karaca, grubun yönetiminden isimler ve Samanyolu Haber yöneticilerinin katılması da bu kurumsal bağlantının dönemin kamuya açık kayıtlarında yer aldığını gösteriyor.

Dünya TV Genel Müdürlüğüne ise daha önce Samanyolu TV’nin Ankara temsilciliğini yapan Remzi Ketenci getirildi.

Dünya TV Neden Gaziantep Merkezliydi?

Dünya TV’nin televizyon merkezi İstanbul veya Ankara yerine Gaziantep’te oluşturuldu.

Kanal yönetiminin Gaziantep tercihinin bütün gerekçelerini sıralayan ayrıntılı bir resmi kuruluş belgesi kamuya açık kaynaklarda bulunmuyor. Bununla birlikte dönemin tanıtım haberlerinde Gaziantep merkezli kanalın özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki izleyicilere yönelmesinin yanı sıra Irak, Suriye ve diğer Ortadoğu ülkelerinden de izlenebilmesinin hedeflendiği belirtiliyordu.

Gaziantep’teki ekip oluşturulurken Kürtçe bilen televizyon çalışanlarının tercih edilmesinin planlandığı da dönemin medya haberlerine yansıdı.

Dünya TV Ne Zaman Yayına Başladı?

Dünya TV’nin yaklaşık bir yıl süren hazırlığının ardından yayın süreci 2010 yazında başladı.

Dönemin haberlerine göre kanal bir süre ekranda yalnızca logosuyla deneme sinyali verdi. 27 Temmuz 2010’da düzenlenen törenle test yayınına geçti.

Açılış haberlerinde yaklaşık 13 aylık hazırlık döneminin tamamlandığı ve yayınların Gaziantep merkezinden gerçekleştirileceği belirtiliyordu.

Bu tarih Dünya TV’nin normal yayın düzenine geçişinden önceki test yayın başlangıcıydı. Bu nedenle kanalın 2009’da duyurulan kuruluş projesi ile 2010’daki fiili televizyon yayın başlangıcını birbirinden ayırmak gerekiyor.

Türkiye’nin İlk Özel Ulusal Kürtçe Televizyonu Dünya TV miydi?

Dünya TV, 2010’da yayına başladığında dönemin ulusal medya kuruluşları tarafından “Türkiye’nin ilk özel ulusal Kürtçe televizyon kanalı” olarak tanıtıldı.

Buradaki “ulusal” ifadesi önemli. Türkiye’de Türkçe dışındaki dil ve lehçelerde özel yayıncılığa ilişkin hukuki süreç daha önce başlamış, çeşitli yerel yayın kuruluşlarına farklı dil ve lehçelerde yayın imkânı tanınmıştı.

Bu nedenle “Türkiye’deki ilk Kürtçe özel televizyon yayını Dünya TV ile başladı” şeklinde daha geniş bir ifade kullanmak doğru olmaz. Daha isabetli tanım, Dünya TV’nin dönemin basınında ilk özel ulusal Kürtçe televizyon kanalı olarak duyurulmuş olmasıdır.

Dünya TV’de Hangi Programların Yayımlanması Planlanıyordu?

Dünya TV yalnızca haber programlarından oluşan bir yayın akışı planlamıyordu. Dönemin tanıtımlarında farklı televizyon türlerinin Kürtçe izleyiciye sunulması hedefleniyordu.

Güncel programlar ve özgün yapımların yanı sıra Samanyolu TV’de daha önce gösterilmiş bazı dizi ve televizyon yapımlarının Kürtçe dublajla yayımlanacağı açıklanmıştı.

Kanalın ilerleyen aşamalarda Kürtçenin yanında Arapça, Farsça ve İngilizce yayınlara da yer vermeyi değerlendirdiği dönemin haberlerinde belirtiliyordu.

Bu yaklaşım, 2000’lerin sonunda televizyon gruplarının mevcut program arşivlerini farklı dillerde seslendirerek yeni izleyici gruplarına ulaştırma yönteminin örneklerinden biriydi.

Dünya TV ile TRT 6 Arasında Ne Fark Vardı?

İki kanalın ortak yönü Kürtçe televizyon içeriği üretmeleri olsa da kurumsal yapıları tamamen farklıydı.

TRT 6 kamu yayıncısı TRT’nin kanalıydı. Dünya TV ise özel yayıncılık alanında faaliyet gösteriyordu ve Samanyolu Yayın Grubu bağlantısıyla tanıtılmıştı.

TRT 6 1 Ocak 2009’da yayına başladı. Dünya TV projesi aynı yıl kamuoyuna duyuruldu ve televizyon yaklaşık bir yıl sonra 2010 yazında test yayınına geçti.

Dönemin haberlerinde Dünya TV’nin TRT 6 ile aynı izleyici kitlesinin bir bölümüne hitap edeceği ve yayıncılık açısından alternatif özel kanal oluşturacağı değerlendirmeleri yapılıyordu.

2009 Sonrasında Farklı Dil ve Lehçelerde Özel Yayıncılık Nasıl Düzenlendi?

Farklı dil ve lehçelerde özel radyo ve televizyon yayıncılığına ilişkin mevzuat 2009 ve 2010’da yeniden düzenlendi.

RTÜK kayıtlarına göre 13 Kasım 2009’da yürürlüğe giren yönetmelik kapsamında Üst Kurul, 23 Şubat 2010’daki toplantısında 14 yayın kuruluşuna farklı dil ve lehçelerde yayın izni verdi.

2011’de yürürlüğe giren 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun da Türkçe dışındaki dil ve lehçelerde yayın yapılabileceğini düzenledi.

RTÜK’ün kayıtlarına göre 2014 itibarıyla farklı dil ve lehçelerde yayın izni bulunan kuruluşların sayısı 32’ye ulaşmıştı.

Dünya TV’nin Yayın Hayatı Ne Zaman Sona Erdi?

Dünya TV’nin yayın hayatı 2016’daki resmi işlemler sonucunda sona erdi.

15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminin ardından RTÜK, 19 Temmuz’da olağanüstü toplantı yaptı. Kurulun açıklamasında, FETÖ/PDY ile “iltisaklı, ilişkili ve destek içinde olduğu tespit edilen” medya hizmet sağlayıcı kuruluşların bütün yayın hak ve lisanslarının oy birliğiyle iptal edildiği bildirildi.

RTÜK’ün işlem uyguladığı kuruluşlar arasında Dünya TV de yer aldı. Bu ifade RTÜK’ün kararında ve dönemin resmi açıklamalarında kullanılan gerekçeyi aktarmaktadır; kanal hakkında bundan daha geniş bir suç veya sorumluluk değerlendirmesi anlamına gelmez.

Dünya TV Hangi KHK ile Kapatıldı?

RTÜK’ün lisans iptali kararından sekiz gün sonra Dünya TV hakkında bir başka resmi işlem gerçekleştirildi.

27 Temmuz 2016 tarihli ve 668 sayılı Kanun Hükmünde Kararname, Resmî Gazete’nin 29783 sayılı ikinci mükerrer nüshasında yayımlandı. KHK’nın ekli listesinde Dünya TV de kapatılan özel televizyon kuruluşları arasında yer aldı.

Aynı listede Samanyolu TV, Samanyolu Haber, Bugün TV, Kanaltürk ve Yumurcak TV dahil toplam 16 televizyon kuruluşu bulunuyordu.

Dolayısıyla Dünya TV için 2016’da iki ayrı hukuki aşamayı birbirinden ayırmak gerekiyor: Önce RTÜK tarafından yayın hakları ve lisansı iptal edildi, ardından 668 sayılı OHAL KHK’sında kapatılan televizyon kuruluşları arasında yer aldı.

Dünya TV’nin Kapatılma Gerekçesi Nasıl Aktarılmalı?

Dönemin resmi işlemlerinin dili önem taşıyor. RTÜK, kendi kararında FETÖ/PDY ile “iltisaklı, ilişkili ve destek içinde olduğu tespit edilen” medya hizmet sağlayıcıların yayın haklarının iptal edildiğini açıkladı ve Dünya TV’yi listede gösterdi.

668 sayılı KHK ise OHAL döneminde milli güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen yapı, oluşum veya gruplar ya da terör örgütleriyle aidiyet, iltisak veya irtibat kavramları üzerinden medya kuruluşlarının kapatılmasına ilişkin hükümler içeriyordu.

Medya tarihi açısından yapılabilecek olgusal tespit, Dünya TV’nin RTÜK’ün Temmuz 2016 işlem listesinde yer aldığı ve 668 sayılı KHK ile kapatıldığıdır. Bunun ötesindeki cezai sorumluluk değerlendirmeleri televizyonculuk tarihini anlatan bu dosyanın konusu değildir.

TRT Kurdî ile Dünya TV’nin Yayın Tarihindeki Yeri

TRT 6 ve Dünya TV, aynı dönemde ortaya çıkmalarına rağmen Türkiye’deki Kürtçe televizyon yayıncılığının iki farklı modelini temsil etti.

TRT 6, farklı dil ve lehçelerde kamu yayıncılığının ayrı ve sürekli bir televizyon kanalına dönüşmesini temsil ediyordu. Dünya TV ise ulusal ölçekte özel sektör tarafından Kürtçe ağırlıklı televizyon kanalı oluşturma girişimiydi.

Dünya TV’nin yayın hayatı 2016’da sona ererken TRT 6, 2015’te TRT Kurdî adını aldı ve yayınını sürdürdü.

Türkiye’de Kürtçe Televizyon Yayıncılığının Kısa Kronolojisi

• 2003: Kamu ve özel radyo-televizyon kuruluşlarının Türkçe dışındaki geleneksel dil ve lehçelerde yayın yapabilmesine ilişkin yasal çerçeve genişletildi.
• 7 Haziran 2004: TRT, Radyo 1 ve TRT 3 üzerinden farklı dil ve lehçelerde sınırlı süreli programlara başladı. Kurmanci ve Zazaca bu yayın programında yer aldı.
• 1 Ocak 2009: TRT 6 ayrı bir televizyon kanalı olarak Kürtçe yayın hayatına başladı.
• Ağustos 2009: Samanyolu Yayın Grubu bağlantılı Dünya TV projesi kamuoyuna yansıdı; Remzi Ketenci genel müdür olarak duyuruldu ve yayın merkezi Gaziantep olarak belirlendi.
• 2009-2010: Farklı dil ve lehçelerde özel yayıncılığa ilişkin yönetmelik ve RTÜK izinleri yeniden düzenlendi.
• 27 Temmuz 2010: Dünya TV yaklaşık 13 aylık hazırlığın ardından Gaziantep’ten test yayınına başladı.
• 10 Ocak 2015: TRT 6’nın adı TRT Kurdî olarak değiştirildi.
• 19 Temmuz 2016: RTÜK, resmi açıklamasında FETÖ/PDY ile iltisaklı, ilişkili ve destek içinde olduğunu belirttiği yayın kuruluşlarının lisanslarını iptal etti; Dünya TV de listede yer aldı.
• 27 Temmuz 2016: Dünya TV, 668 sayılı KHK’da kapatılan televizyon kuruluşları arasında yer aldı.
• 2026: TRT Kurdî, Kurmanci, Zazaki ve Sorani lehçelerinde 24 saat yayın faaliyetini sürdürüyor.

TRT Kurdî’nin Bugünkü Yayın Modeli Nasıl?

TRT Kurdî’nin güncel resmi tanımına göre kanal Türkiye içindeki ve dışındaki Kürtçe konuşan izleyicilere yönelik yayın yapıyor.

Yayın dili tek bir lehçeyle sınırlı değil. Kurmanci, Zazaki ve Sorani programları kanalın yayın yapısında yer alıyor. Canlı yayın üretiminde Diyarbakır, Ankara ve İstanbul stüdyolarından yararlanılıyor.

Böylece 2009’da TRT 6 adıyla başlayan kesintisiz televizyon yayını, 2015’teki marka değişikliğinin ardından TRT Kurdî adıyla devam ediyor.

2004 ile 2009 Arasındaki Fark Nedir?

Türkiye’de Kürtçe yayıncılık tarihini değerlendirirken 2004 ve 2009 tarihlerinin birbirine karıştırılmaması gerekiyor.

2004, TRT’nin mevcut radyo ve televizyon kanallarında Kurmanci ve Zazaca dahil farklı dil ve lehçelerde belirli süreli programlara başladığı dönemdi. Ayrı bir Kürtçe televizyon kanalı yoktu.

2009 ise TRT 6’nın ayrı ve sürekli yayın yapan kanal olarak faaliyete geçtiği tarihti. Bu nedenle “TRT’de Kürtçe televizyon yayınları 2004’te başladı” ile “TRT’nin Kürtçe televizyon kanalı 2009’da başladı” ifadeleri farklı gelişmeleri anlatıyor.

Türkiye’de Kürtçe Televizyonculuğun Tarihi Nasıl Özetlenebilir?

Türkiye’deki Kürtçe televizyon yayıncılığının gelişimi birkaç aşamada gerçekleşti. Önce mevzuatta farklı dil ve lehçelerde yayının önü açıldı. TRT 2004’te sınırlı süreli Kurmanci ve Zazaca programlar yayımlamaya başladı. 1 Ocak 2009’da ise bu yayın modeli ayrı bir kanal düzeyine taşındı ve TRT 6 kuruldu.

Özel sektör tarafında Dünya TV 2009’da hazırlanmaya başladı ve Temmuz 2010’da Gaziantep’ten test yayınına geçti. Dönemin medyası kanalı Türkiye’nin ilk özel ulusal Kürtçe televizyonu olarak tanımladı. Dünya TV’nin yayın hayatı 2016’da RTÜK’ün lisans iptali ve ardından 668 sayılı KHK kapsamındaki kapatma işlemiyle sona erdi.

TRT 6 ise farklı bir yol izledi. Kanal 2015’te TRT Kurdî adını aldı ve 2026 itibarıyla 24 saat yayın yapan TRT kanallarından biri olarak faaliyetini sürdürüyor. Böylece Türkiye’deki Kürtçe televizyon yayıncılığı, 2000’lerin başındaki sınırlı programlardan sürekli kamu kanalına ve ulusal ölçekte özel televizyon girişimlerine uzanan çok aşamalı bir medya tarihi oluşturdu.