İnsanlar Neden Hapşırır? Hapşırmanın Nedenleri ve Vücutta Olanlar

Hapşırma, burun ve üst solunum yollarını rahatsız eden maddeleri uzaklaştırmaya yardımcı olan istemsiz bir koruyucu reflekstir. Toz, polen, virüsler, hayvanlardan kaynaklanan alerjenler, güçlü kokular ve hava sıcaklığındaki ani değişimler burundaki duyusal sinirleri uyararak hapşırmayı başlatabilir.

Hapşırmanın tıbbi adı sternutasyondur. Refleks başladığında sinir sistemi, solunum kasları ve yüz kasları çok kısa süre içinde koordineli biçimde çalışır. Akciğerlerden çıkan hava ağız ve burundan hızla dışarı atılır. Amaç çoğu zaman burun mukozasını tahriş eden parçacıkları ve salgıları uzaklaştırmaktır.

İnsanlar Neden Hapşırır?

Hapşırmanın en yaygın nedeni burun içindeki hassas dokunun tahriş olmasıdır. Tahriş fiziksel bir parçacıktan, alerjik reaksiyondan veya solunum yolu enfeksiyonundan kaynaklanabilir.

Hapşırmaya yol açabilen başlıca durumlar şunlardır:

• Polen ve diğer alerjenler
• Ev tozu ve toz akarları
• Kedi veya köpeklerden kaynaklanan alerjenler
• Küf
• Soğuk algınlığı gibi viral enfeksiyonlar
• Grip ve diğer solunum yolu enfeksiyonları
• Duman
• Parfüm ve yoğun kokular
• Temizlik ürünlerinin buharları
• Baharatlı yiyecekler
• Soğuk veya kuru hava
• Ani parlak ışık

Evdeki tozun hangi maddelerden oluştuğu ve nasıl azaltılabileceği için evde toz neden oluşur rehberi de incelenebilir.

Hapşırma Nasıl Gerçekleşir?

Hapşırma basit bir burun hareketinden çok daha karmaşık bir sinir refleksidir. Burun mukozasındaki duyusal sinir uçları bir tahriş edici algıladığında sinyal trigeminal sinir aracılığıyla beyin sapındaki hapşırma refleksiyle ilişkili sinir ağlarına iletilir.

Daha sonra beyin:

• Göğüs ve solunum kaslarına
• Diyaframa
• Boğazdaki kaslara
• Yüz kaslarına

koordineli sinyaller gönderir.

Kişi genellikle önce derin bir nefes alır. Ardından göğüs içindeki basınç artar ve hava güçlü biçimde dışarı atılır. Bu sırada burun ve ağızdaki salgı damlacıkları da çevreye yayılabilir.

Hapşırmak Faydalı mı?

Evet. Hapşırma çoğu durumda vücudun koruyucu reflekslerinden biridir. Buruna giren yabancı maddelerin ve tahriş edicilerin uzaklaştırılmasına yardımcı olur.

Ancak hapşırmanın kendisi her zaman sorunun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Örneğin polene karşı alerjisi olan biri alerjene maruz kaldığı sürece tekrar tekrar hapşırabilir. Viral enfeksiyonlarda da burun mukozasındaki iltihap ve salgı devam ettiği için sık hapşırma görülebilir.

Sürekli Hapşırmak Neden Olur?

Sık veya sürekli hapşırmanın en yaygın nedenlerinden biri alerjik rinittir. Özellikle hapşırmayla birlikte burunda kaşıntı, berrak akıntı ve gözlerde sulanma varsa alerji olasılığı artar.

Diğer olası nedenler arasında:

• Soğuk algınlığı
• Grip ve diğer viral enfeksiyonlar
• Ev tozu akarlarına karşı alerji
• Mevsimsel polen alerjisi
• Hayvan alerjenleri
• Küf
• Duman ve hava kirliliği
• Parfüm ve kimyasal kokular
• Kuru hava
• Burun içini tahriş eden bazı spreyler

bulunabilir.

Uzun süren hapşırma ataklarında yalnızca hapşırmayı bastırmaya çalışmak yerine nedeni belirlemek daha önemlidir.

Alerji Hapşırması Nasıl Anlaşılır?

Alerjik rinitte hapşırma genellikle art arda gelir ve burun kaşıntısı belirgindir. Şu belirtiler eşlik edebilir:

• Berrak ve sulu burun akıntısı
• Burun tıkanıklığı
• Burunda kaşıntı
• Gözlerde kaşıntı ve sulanma
• Belirli mevsimlerde belirtilerin artması
• Tozlu ortam, polen veya hayvanla temas sonrasında belirtilerin başlaması

Alerjide ateş tipik değildir. Ancak belirtilere bakarak her zaman kesin ayrım yapılamayabilir.

Nezle ve Gripte Neden Hapşırılır?

Solunum yolu virüsleri burun ve boğaz mukozasında iltihabi yanıt oluşturabilir. Burundaki sinirlerin ve salgı bezlerinin uyarılması hapşırma, burun akıntısı ve tıkanıklığa neden olabilir.

Soğuk algınlığında hapşırma sık görülür. Gripte ise ateş, kas ağrıları, halsizlik ve öksürük gibi genel belirtiler daha belirgin olabilir.

Solunum yolu enfeksiyonlarından korunmaya yönelik önlemler için grip ve nezleden korunma rehberi de kullanılabilir.

Neden Arka Arkaya Hapşırırız?

Bir kez hapşırmak burundaki tahriş ediciyi her zaman tamamen uzaklaştırmayabilir. Sinir uçları uyarılmaya devam ettiği için ikinci veya üçüncü hapşırık ortaya çıkabilir.

Bazı kişiler doğal olarak tek seferde hapşırırken bazı kişiler sık sık iki, üç veya daha fazla kez art arda hapşırır. Tek başına bu durum genellikle hastalık belirtisi değildir.

Ancak uzun hapşırma nöbetleri sürekli tekrarlıyorsa alerji veya kronik burun irritasyonu araştırılabilir.

Güneşe Bakınca Neden Hapşırılır?

Bazı insanlar karanlık bir ortamdan güçlü güneş ışığına çıktığında veya aniden parlak bir ışıkla karşılaştığında hapşırır. Buna fotik hapşırma refleksi denir.

Araştırmalarda bu refleksin toplumun yaklaşık dörtte birinde görülebileceği tahmin ediliyor. Ailesel ve genetik bir eğilim gösterebilir.

Kesin mekanizma tam olarak çözülmüş değildir. En yaygın açıklamalardan biri, gözden gelen parlak ışık sinyalleriyle burun duyusunu taşıyan trigeminal sinir sisteminin bazı kişilerde birbirini etkileyebilmesidir.

Bu durum güneş ışığına karşı alerji olduğu anlamına gelmez.

ACHOO Sendromu Nedir?

Fotik hapşırma refleksi literatürde esprili bir kısaltmayla ACHOO sendromu olarak da adlandırılır. İngilizce açılımı “Autosomal Dominant Compelling Helio-Ophthalmic Outburst” şeklindedir.

İsmi sendrom gibi görünse de çoğu kişide hastalık olarak değerlendirilmez. Temel özellik ani parlak ışık sonrasında bir veya birkaç kez hapşırmaktır.

Soğuk Havada Neden Hapşırılır?

Soğuk ve kuru hava bazı insanların burun mukozasını tahriş edebilir. Burun içindeki sinirlerin ve damarların verdiği tepki sonucunda burun akıntısı ve hapşırma ortaya çıkabilir.

Bu durum mutlaka soğuk algınlığına yakalanıldığı anlamına gelmez. Sıcak bir ortamdan aniden soğuk havaya çıkıldığında da geçici hapşırma görülebilir.

Baharatlı Yemek Yedikten Sonra Neden Hapşırılır?

Acı biber ve bazı güçlü baharatlar burun içindeki duyusal sinirleri uyarabilir. Bazı kişilerde yemek sırasında veya hemen sonrasında burun akıntısı ve hapşırma görülür.

Yemekle tetiklenen bu burun reaksiyonuna gustatuvar rinit adı verilebilir. Her zaman gıda alerjisi anlamına gelmez.

Çok Yemek Hapşırmaya Neden Olabilir mi?

Nadir olarak bazı kişiler doyurucu bir öğünden sonra hapşırma nöbeti yaşayabilir. Bu durum İngilizce “snatiation” adıyla tanımlanmıştır.

Mide doluluğu ile hapşırma refleksi arasındaki sinirsel bağlantının mekanizması tam olarak bilinmemektedir. Yaygın bir durum değildir ve üzerine yapılan araştırmalar fotik hapşırmaya göre çok daha sınırlıdır.

Uyurken Hapşırılır mı?

Uyku sırasında hapşırma refleksi baskılanır ancak “insan uyurken hiçbir zaman hapşıramaz” demek fazla kesindir.

Özellikle REM uykusunda kas aktivitesi ve bazı refleksler güçlü biçimde baskılanır. Hafif uyku dönemlerinde ise yeterince güçlü bir burun tahrişi kişinin uyanmasına ve ardından hapşırmasına neden olabilir.

Bu nedenle gece hapşıran bir kişi çoğu zaman tamamen derin uykudayken değil, uyanma veya hafif uyku döneminde olabilir.

Hapşırırken Neden Gözler Kapanır?

Göz kapaklarının kapanması hapşırma refleksine eşlik eden istemsiz hareketlerden biridir. Hapşırma başladığında yüz kaslarını kontrol eden sinir sisteminin koordineli yanıtı göz kapaklarının da kapanmasına neden olabilir.

Ancak gözlerin kapanması göz kürelerinin dışarı çıkmasını önlemek için gerçekleşmez.

İnsan bazı durumlarda gözleri açıkken de hapşırabilir. Bunu yapmak gözlerin yerinden çıkmasına neden olmaz.

Hapşırırken Gözler Dışarı Çıkar mı?

Hayır. Bu yaygın bir efsanedir. Gözler yalnızca göz kapakları tarafından yerinde tutulmaz. Göz küreleri göz çukurunda kaslar, bağ dokuları ve başka yapılarla desteklenir.

Hapşırmayla oluşan basınç gözleri yuvalarından çıkaracak biçimde iletilmez.

Hapşırınca Kalp Durur mu?

Hayır. Normal bir hapşırma sırasında kalp durmaz.

Hapşırma göğüs içindeki basıncı ve otonom sinir sisteminin aktivitesini kısa süreli değiştirebilir. Bunun sonucunda kalp atım aralıklarında küçük değişiklikler oluşabilir ancak kalbin durduğu şeklindeki inanış doğru değildir.

Nadiren hapşırmayla ilişkili baş dönmesi veya bayılma bildirilebilir. Hapşırma sırasında tekrarlayan biçimde bayılma yaşanıyorsa tıbbi değerlendirme gerekir.

Hapşırık Ne Kadar Hızlıdır?

Hapşırığın saatte 160 kilometre veya daha yüksek sabit bir hızla çıktığı yönündeki popüler rakamlar güvenilir bir genel değer olarak kullanılmamalıdır. Hız kişiden kişiye, ölçüm yöntemine ve hava ile damlacıkların ayrı ayrı değerlendirilmesine göre büyük ölçüde değişir.

Modern deneysel çalışmalardan birinde hapşırma sırasında dışarı çıkan havanın maksimum hızı yaklaşık 15,9 metre/saniye, yani yaklaşık 57 km/saat olarak ölçüldü. Başka deneylerde daha farklı değerler elde edildi.

Damlacıkların hızı da havanın hızından farklıdır. İnsanlar üzerinde yapılan çalışmalarda damlacıkların ortalama hızlarının yaklaşık 2-5,4 metre/saniye arasında değiştiği ve yalnızca küçük bir bölümünün çok yüksek hızlara ulaştığı görüldü.

Bu nedenle “her hapşırık tam olarak şu hızdadır” şeklinde tek bir sayı vermek doğru değildir.

Hapşırık Ne Kadar Uzağa Gider?

Hapşırık sırasında farklı boyutlarda damlacıklar ve çok küçük solunum parçacıkları oluşabilir. Bunların ne kadar uzağa taşınacağı:

• Parçacığın büyüklüğüne
• Hava akımına
• Havalandırmaya
• Ortamın sıcaklık ve nemine
• Hapşırığın kuvvetine
• Ağız ve burnun kapatılıp kapatılmadığına

bağlıdır.

Bu nedenle eski kaynaklarda kullanılan “hapşırık kesin olarak 6 metre gider” gibi tek mesafeli ifadeler doğru bir genelleme değildir. Küçük solunum parçacıkları hava hareketleriyle büyük damlacıklardan daha farklı davranabilir.

Hapşırık Hastalık Bulaştırır mı?

Solunum yolu enfeksiyonu bulunan bir kişi hapşırdığında virüs içeren solunum parçacıkları çevreye yayılabilir. Bu nedenle hapşırma sırasında ağız ve burnun uygun biçimde kapatılması enfeksiyonların yayılmasını azaltmaya yardımcı olur.

Hapşırırken:

• Ağız ve burnu tek kullanımlık mendille kapatın.
• Mendili kullandıktan sonra çöpe atın.
• Mendil yoksa el yerine dirseğin iç kısmına hapşırın.
• Ardından ellerinizi yıkayın veya uygun el antiseptiği kullanın.

Ellere hapşırmak iyi bir yöntem değildir çünkü ellerle kapı kolu, telefon ve diğer yüzeylere mikroorganizmalar taşınabilir.

Hapşırığı Tutmak Zararlı mı?

Hapşırma dürtüsünü bastırmak için burnu ve ağzı aynı anda sıkıca kapatmak önerilmez. Bu hareket dışarı çıkması gereken havayı hapsederek üst solunum yollarında, kulaklarda ve göğüste basıncı artırabilir.

Tıbbi literatürde hapşırığı zorla tutmayla ilişkili nadir yaralanmalar bildirilmiştir. Bunlar arasında kulak zarı ve orta kulak sorunları ile çok nadir olarak boğaz dokularında yaralanma gibi durumlar bulunur.

Ancak hapşırığı tutan herkesin kulak zarının yırtılacağı veya beyindeki damarların patlayacağı şeklindeki korkutucu ifadeler doğru değildir. Ciddi komplikasyonlar nadirdir.

En güvenli yaklaşım hapşırığı burnu ve ağzı tamamen kapatarak bastırmak yerine mendil veya dirsek içine yönlendirmektir.

Hapşırığı Durdurmak Mümkün mü?

Refleks başladıktan sonra hapşırığı güvenilir biçimde durdurmanın garantili bir yöntemi yoktur. Burun köprüsünü sıkmak, dili damağa bastırmak veya nefesi tutmak gibi internette yaygın önerilerin etkili olduğunu gösteren güçlü bilimsel kanıt bulunmaz.

Daha yararlı yaklaşım tetikleyiciyi azaltmaktır. Örneğin:

• Alerji varsa alerjenden mümkün olduğunca uzaklaşmak
• Tozlu ortamları azaltmak
• Sigara dumanından kaçınmak
• Yoğun parfüm ve kimyasal kokuları sınırlamak
• Fotik hapşırmada ani güçlü ışığa maruziyeti azaltmak

yardımcı olabilir.

Alerjik Hapşırma Nasıl Azaltılır?

Alerjik rinit düşünülüyorsa en etkili yaklaşım tetikleyicinin belirlenmesi ve maruziyetin azaltılmasıdır. Polen, toz akarı veya hayvan alerjeni gibi nedenler kişiden kişiye değişebilir.

Doktor veya eczacı önerisiyle antihistaminikler ve bazı burun spreyleri kullanılabilir. Burun spreylerinin doğru şekilde ve önerilen süre boyunca kullanılması önemlidir.

Belirtiler sık tekrarlıyorsa alerji değerlendirmesi gerekebilir.

Sabahları Neden Çok Hapşırılır?

Sabahları art arda hapşırmanın sık nedenlerinden biri yatak odasındaki alerjenlerdir. Yastık, yatak ve tekstillerde bulunan toz akarları duyarlı kişilerde sabah saatlerinde burun kaşıntısı, tıkanıklık ve hapşırma yapabilir.

Sabah hapşırmasının başka nedenleri arasında:

• Polen
• Kuru hava
• Evcil hayvan alerjenleri
• Küf
• Soğuk hava değişimi
• Viral enfeksiyon

bulunabilir.

Belirtiler haftalarca devam ediyor ve her sabah tekrarlıyorsa alerjik rinit olasılığı değerlendirilebilir.

Bebekler Neden Çok Hapşırır?

Yenidoğan ve küçük bebeklerin zaman zaman sık hapşırması normal olabilir. Burun kanalları küçüktür ve süt, mukus, toz veya başka küçük tahriş edicileri temizlemek için hapşırma refleksi devreye girebilir.

Tek başına hapşırma bebeğin hasta olduğu anlamına gelmez.

Ancak hapşırmaya:

• Ateş
• Nefes almada güçlük
• Beslenememe
• Belirgin öksürük
• Morarma
• Olağan dışı halsizlik

eşlik ediyorsa sağlık değerlendirmesi gerekir.

Hayvanlar da Hapşırır mı?

Evet. İnsanlar hapşıran tek canlı değildir. Köpekler, kediler ve birçok başka omurgalı hayvanda da burun veya üst solunum yollarındaki tahrişe karşı hapşırma benzeri refleksler bulunur.

Bazı hayvan türlerinde hapşırmaya benzeyen ses veya hareketlerin sosyal iletişimde de rol oynadığına ilişkin gözlemler vardır. Ancak bu davranışların işlevi türden türe değişir.

Hapşırma Ne Zaman Ciddiye Alınmalı?

Tek başına zaman zaman hapşırmak çoğu zaman tıbbi sorun değildir. Ancak şu durumlarda doktora başvurmak uygun olabilir:

• Hapşırma haftalarca devam ediyorsa
• Günlük yaşamı veya uykuyu belirgin biçimde etkiliyorsa
• Şiddetli burun tıkanıklığı eşlik ediyorsa
• Tekrarlayan hırıltı veya nefes darlığı varsa
• Yüksek ateş ve ciddi halsizlik gelişiyorsa
• Yüzde veya boğazda şişme oluyorsa
• Alerjenle temas sonrasında nefes almada güçlük gelişiyorsa
• Hapşırma sırasında tekrarlayan bayılma yaşanıyorsa

Özellikle yüzde ve boğazda hızla gelişen şişlik, nefes darlığı veya bayılma ciddi alerjik reaksiyonun belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir.

Hapşırma Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

• “Hapşırınca kalp durur”: Yanlış. Kalp ritminde kısa süreli değişiklik olabilir ancak kalp normal hapşırmada durmaz.
• “Gözleri açık tutarsan gözlerin dışarı çıkar”: Yanlış. Gözleri açıkken hapşırmak mümkün olabilir ve gözler yuvalarından çıkmaz.
• “Her hapşırık 160 km/saat hızındadır”: Yanlış. Ölçülen hızlar kişiye ve yönteme göre büyük ölçüde değişir.
• “Uyurken kesinlikle hapşırılamaz”: Fazla kesin bir ifadedir. Refleks özellikle REM uykusunda baskılanır ancak hafif uyku ve uyanma dönemlerinde hapşırma görülebilir.
• “Parlak ışıkta hapşırmak güneş alerjisidir”: Yanlış. Fotik hapşırma ayrı bir refleks mekanizmasıdır.
• “Hapşırığı tutmak her seferinde ciddi yaralanma yapar”: Yanlış. Ciddi yaralanmalar nadirdir ancak burnu ve ağzı kapatarak zorla bastırmak gereksiz basınç oluşturduğu için önerilmez.

Hapşırma, çoğu zaman vücudun burundaki tahriş edicilere verdiği normal ve koruyucu bir reflekstir. Toz, polen ve virüsler en bilinen tetikleyiciler olsa da parlak ışık, soğuk hava ve baharatlı yiyecekler de bazı kişilerde hapşırmaya neden olabilir. Arada bir hapşırmak normaldir; sık ve uzun süren hapşırmada ise özellikle alerji veya solunum yolu hastalıkları açısından altta yatan nedenin belirlenmesi daha önemlidir.